Graj człowieku ! Jak gry kształtują nas od tysiącleci.

Wprowadzenie
Gry towarzyszyły ludziom od zarania dziejów. Niezależnie od tego, czy były to rozgrywki
planszowe w starożytnym Egipcie, rytualne zawody plemienne, czy współczesne rozgrywki
online w trójwymiarowych światach gry od zawsze były częścią naszego życia.
Choć dziś kojarzymy je głównie z komputerami, konsolami czy aplikacjami mobilnymi, to w
rzeczywistości pojęcie gry jest znacznie szersze. To forma rozrywki, nauki, treningu umysłu i
ciała. Gra może być zarówno prostą zabawą w „raz, dwa, trzy – Baba Jaga patrzy”, jak i złożoną
strategią polityczną w świecie fantasy.
Ale skąd wzięły się gry? Jak zmieniały się przez wieki? I dlaczego nie przestajemy grać?
Zacznijmy więc od samego początku tej fascynującej historii.

Najstarsze gry świata
Jedną z najstarszych znanych gier planszowych jest Senet, pochodzący ze starożytnego Egiptu,
datowany na ok. 3100 r. p.n.e. Gra miała charakter nie tylko rozrywkowy, ale i religijny,
wierzono, że symbolizuje przejście duszy przez zaświaty¹. Z kolei w Mezopotamii odnaleziono
Królewską grę z Ur, która liczy sobie ponad 4500 lat. Plansza i pionki zostały wykonane z
drogocennych materiałów, co świadczy o prestiżu tej rozrywki w tamtych czasach². W kulturach
prekolumbijskich, takich jak Majowie i Aztekowie, ogromne znaczenie miała gra w piłkę (pok-
ta-pok). Nie była to tylko sportowa rywalizacja – często miała wymiar rytualny, a nawet
ofiarniczy. Gry czy to z patyczków, kamieni, czy gliny były zawsze czymś więcej niż rozrywką.
Były narzędziem edukacji, rytuałem, a czasem także formą polityki czy treningu.

Ciekawostka: Pierwsze kostki do gry wykonane z kości zwierzęcych pochodzą sprzed ponad
5 tysięcy lat i odnaleziono je m.in. na terenach dzisiejszego Iranu.

Gry towarzyskie i planszowe
Z biegiem czasu gry przestały być domeną elit i rytuałów. Coraz częściej stawały się towarzyską
rozrywką dostępną dla szerokich warstw społecznych. Chińska gra Go, znana już ok. 500 r.
p.n.e., do dziś jest symbolem intelektualnego wyzwania. Proste zasady kryją ogromną głębię
strategiczną³. Z Indii wywodzą się szachy, które zyskały olbrzymią popularność w świecie
islamskim, a następnie w Europie, gdzie uznawane były za rozrywkę godną królów i uczonych.
W XIV wieku w Europie pojawiły się pierwsze gry karciane, które początkowo były luksusem, a
dopiero później rozrywką masową.

Nie brakowało też gier słownych, liczbowych, ruchowych, które nie wymagały specjalnych
plansz ani narzędzi. Wiele z nich jak kalambury czy „państwa-miasta przetrwało do dziś.

Ciekawostka: Najstarsza znana europejska talia kart do gry pochodzi z XV wieku i znajduje się w
zbiorach Biblioteki Narodowej w Hiszpanii.

Era gier elektronicznych
Pierwsze gry komputerowe były raczej ciekawostkami technologicznymi niż rozrywką dla mas.
W 1958 r. powstała „Tennis for Two” – grana na ekranie oscyloskopu. W 1962 r. na MIT
stworzono „Spacewar!”, grę kosmiczną dla dwóch graczy⁴. Wielki przełom nastąpił w 1972 r.,
gdy firma Atari wprowadziła automat z grą „Pong”, który stał się komercyjnym hitem.
W kolejnych latach pojawiły się konsole domowe takie jak Magnavox Odyssey i Atari 2600,
które umożliwiły grę na telewizorze. Lata 80. to eksplozja popularności takich tytułów jak Pac-
Man, Tetris, Donkey Kong czy Super Mario Bros.

Ciekawostka: Gra Tetris, stworzona przez rosyjskiego programistę Aleksieja Pażytnowa w
1984 r., była pierwszą grą komputerową eksportowaną z ZSRR na Zachód.

Współczesne oblicza gier
Obecnie gry są bardziej zróżnicowane niż kiedykolwiek wcześniej. Mamy gry jednoosobowe,
sieciowe, kooperacyjne, edukacyjne, symulacyjne, narracyjne, sportowe i wiele innych.
Ogromny rozwój przyniósł rozwój gier online i zjawisko e-sportu, gdzie najlepsi gracze
rywalizują w turniejach z wielomilionowymi nagrodami.
Gry mobilne, dzięki smartfonom, dotarły do miliardów ludzi, zmieniając profil przeciętnego
gracza, dziś może to być zarówno uczeń, jak i jego babcia. Coraz większą popularnością cieszą
się również gry w wirtualnej (VR) i rozszerzonej rzeczywistości (AR), które łączą świat realny z
cyfrowym w zupełnie nowy sposób.

Ciekawostka: Najlepsi zawodowi gracze e-sportowi zarabiają rocznie ponad 1 milion dolarów –
tyle co zawodowi sportowcy.

Dlaczego gramy?

Gry odpowiadają na wiele ludzkich potrzeb: rywalizacji, twórczości, kontroli, kontaktu z innymi czy po prostu relaksu. Jak pisał Johan Huizinga w Homo Ludens, gra to nie tylko zabawa, ale element budujący cywilizację. To forma działania osadzona w ramach, które mają sens – choćby
tylko w świecie gry⁵. Psychologia gier wskazuje, że gracze: szukają wyzwań i celów, chcą uciec
od codzienności, budują relacje z innymi, uczą się przez doświadczenie.

Ciekawostka: W Japonii powstały gry terapeutyczne, które pomagają osobom starszym ćwiczyć
pamięć i koordynację ruchową, a dzieciom rozwijać empatię i kontrolę emocji.

Zakończenie – gra jako część życia
Od rytualnych rozgrywek Majów po wielomilionowe turnieje e-sportowe gry zmieniają się razem
z nami. I choć technologia galopuje, idea pozostaje ta sama: gra to bezpieczna przestrzeń, w
której możemy uczyć się, współpracować, rywalizować i śnić na jawie. Nie trzeba być
zapalonym graczem, by zrozumieć wartość gier. Czasem wystarczy wrócić do wspomnień z
dzieciństwa rozgrywek w kapsle, memory, bierki, domino. Bo choć świat się zmienia, my
homo ludens, ludzie bawiący się nadal potrzebujemy gier, by zrozumieć siebie i innych.
Pamiętajmy, że gry łączą a nie dzielą !

Przypisy

1. 1. Piccione, Peter A. The Historical Significance of Senet. The Journal of the American
  Research Center in Egypt, 1980.

1. 2. British Museum: The Royal Game of Ur – artefakty i interpretacje.

1. 3. Bozulich, Richard. The Second Book of Go. Kiseido Publishing, 2001.

1. 4. Kent, Steven L. The Ultimate History of Video Games. Crown Publishing, 2001.

1. 5. Huizinga, Johan. Homo Ludens. A Study of the Play-Element in Culture. Beacon Press,
  1955.

Autor tekstu : Kinga Korczyńska